Prace magisterskie z filozofii – istota tolerancji – prace z filozofii – Piszemy prace magisterskie, licencjackie i inne z zakresu praw człowieka i filozofii

Zainteresowania jako jeden z celów ludzkiego życia. Skuteczność ich rozwijania

5/5 - (1 vote)

WSTĘP

W czasach, gdy coraz większy wpływ na życie człowieka mają środki masowego przekazu – radio, telewizja, a szczególnie komputery – i gdy światem kieruje pieniądz, często zaniedbujemy własne zainteresowania. Tymczasem odgrywają one szczególną rolę w życiu każdego z nas. Nie uświadamiamy sobie, jak bardzo są potrzebne ani ile możemy osiągnąć, rozwijając je i pielęgnując. Nie dostrzegamy, że pozwalają nam się rozwijać, spełniać skryte marzenia i zapominać o tym, co sprawia ból, rani oraz zakłóca wewnętrzną równowagę. W rezultacie odsuwamy je na później, choć czas, na który czekamy, może nigdy nie nadejść. Nawet niewielkie zainteresowanie muzyką, sportem czy kolekcjonerstwem, potocznie określanym jako zbieractwo, może przynieść wiele radości i przyjemności, a zarazem sprzyjać relaksowi oraz odpoczynkowi. Zainteresowania bywają też związane z życiem zawodowym i codziennie wykonywaną pracą. Takie połączenie daje wspaniałe rezultaty, ponieważ trudno o coś bardziej przyjemnego niż praca odpowiadająca własnym zainteresowaniom. Zdobywanie kolejnych doświadczeń i poszerzanie wiedzy wzbogaca ponadto nasze życie o wartości i umiejętności, które mogą służyć zarówno nam, jak i osobom z naszego otoczenia.

W swojej pracy próbuję spojrzeć szerzej na zainteresowania jako jeden z podstawowych celów życia człowieka. Szczególną uwagę poświęcam skuteczności ich rozwijania w edukacji oraz w dalszym życiu wielu ludzi.

Przygotowując opracowanie, analizowałam wyniki i formułowałam wnioski, opierając się na definicjach zawartych w literaturze. Praca składa się z trzech zasadniczych części.

Pierwsza przedstawia teoretyczne podstawy badanego zagadnienia. Omawiam w niej zainteresowania, ich rodzaje, znaczenie dla rozwoju i życia człowieka oraz czynniki wpływające na ich kształtowanie i rozwijanie. Podejmuję także próbę krótkiego opisania własnych zainteresowań, istotnych zarówno dla mnie, jak i dla pozostałych domowników.

Druga część zawiera podstawy metodologiczne pracy i charakterystykę badanego środowiska. Badania prowadziłam w dwóch kierunkach. Pierwszy dotyczył ogólnego zagadnienia zainteresowań, ich charakterystyki oraz wiedzy i samooceny ankietowanych w tym zakresie. Drugi odnosił się do moich zainteresowań. Chciałam ustalić, jaki odsetek badanego środowiska podziela podobne zainteresowania i jaki stosunek mają te osoby do wybranego hobby.

W trzeciej części zamierzam przedstawić i krótko omówić wyniki badań oraz sformułować wnioski dotyczące zarówno ogólnej problematyki zainteresowań, jak i mnie samej. Mogą one okazać się pomocne w dalszym rozwijaniu i kształtowaniu własnych zainteresowań.

1. ROLA ZAINTERESOWAŃ W ROZWOJU JEDNOSTKI

1.1. POJĘCIE I DEFINICJA ZAINTERESOWAŃ

Kształtowanie i poszerzanie zainteresowań stanowi jeden z elementów wychowania umysłowego oraz rozwoju osobowości człowieka. Proces ten zależy od licznych czynników, które pozostają ze sobą w powiązaniu. Czym właściwie są zainteresowania? Skąd się biorą i czy stanowią cechę charakteru, czy raczej wyrastają z doświadczeń? Czy bez nich można odczuwać zadowolenie z podejmowanych czynności? W jaki sposób rozpoznać i ocenić rzeczywistą wartość zainteresowań deklarowanych lub przejawianych w działaniu? To zaledwie część pytań, na które przedstawiciele różnych dziedzin nauki od dawna poszukiwali odpowiedzi. Pojęciem tym posługiwali się w swoich pracach między innymi filozofowie i pedagodzy J.A. Komeński oraz J. Locke. J.J. Rousseau podkreślał rolę zainteresowań w kształceniu, pisząc: „stosunek skutków do przyczyn, w którym nie widzimy związku, rozkosze i męki, o których nie mamy żadnego pojęcia, potrzeby których nie odczuwamy nigdy, nie istnieją dla nas, niemożliwe jest zachęcić nas przez nie do uczynienia czegokolwiek, co się z nami wiąże i od nich zależy”.

Znaczeniem zainteresowań i ich miejscem w ludzkim życiu zajmował się także J. Kant. Jego stanowisko stało się inspiracją dla ucznia, J.F. Herberta, uznawanego za twórcę pedagogiki naukowej.

J. Dewey akcentował znaczenie zainteresowań dla pobudzania i podtrzymywania wysiłku młodzieży oraz utrwalania zasad kształcenia. E. Claparede za podstawowy cel pedagogiki uznał wykorzystanie skłonności ujawniających się poprzez zainteresowania. Uzasadniał to następująco: „Jest tak dlatego – stwierdził autor – że organizm działa zawsze w kierunku, który go najbardziej interesuje”. Pojęcie zainteresowania wyraża „… stosunek wzajemnych odpowiedzialności między przedmiotem i podmiotem. Sam przez się nigdy przedmiot nie jest interesujący. Zainteresowanie […] to potrzeba podmiotu, który dąży do jej zaspokojenia”.

B. Nawroczyński postrzega natomiast zainteresowania jako przejawy potrzeb kulturalnych, potrzeb uronionych przez kulturę. Zaznacza, że „pobudka do uczenia się musi tkwić w uczącej się jednostce. Nazywamy ją zainteresowaniem”. Współcześnie Wincenty Okoń ujmuje tę kwestię następująco: „Zainteresowania uważa się za wyuczony składnik zachowania, nabywany w toku orientacyjno-badawczej aktywności dziecka, toteż nacisk kładzie się na kształtowanie zainteresowań”.

W części definicji zainteresowania przedstawia się jako właściwości człowieka, w innych zaś nacisk pada na cechy przedmiotów, które wzbudzają zainteresowanie. Pojęcie to odnosi się zarówno do skupienia uwagi i aktualnego przeżycia, jak i do możliwości ich wystąpienia, na przykład w postaci nastawienia. W tym drugim sposobie definiowania charakterystyczne jest traktowanie zainteresowań jako stałego ukierunkowania myśli, uczuć lub dążeń. W języku potocznym terminy „ciekawość”, „zainteresowanie” i „zamiłowanie” często występują zamiennie.

„Zainteresowania są utrwaloną, tj. pojawiającą się często i ukierunkowaną jednolicie ciekawością. Tak więc zaciekawienia stanowią podstawowy element struktury zainteresowań”. Zamiłowanie natomiast jest właściwością psychiczną polegającą na pozytywnym nastawieniu do czynności wykonywanej przez jednostkę. Przykładem mogą być zamiłowania związane z czytaniem lub gotowaniem. Przy odróżnianiu zainteresowań od zaciekawień wskazuje się na większą złożoność i trwałość zainteresowań, a przy zestawianiu ich z zamiłowaniami – na ich poznawczą naturę. Rozróżnienia te mają znaczenie w praktyce pedagogicznej. Pobudzenie ciekawości wymaga innych działań niż rozwijanie konkretnego zamiłowania, a jeszcze inne postępowanie jest potrzebne do rozbudzenia zainteresowań.

OPISOWE DEFINICJE ZAINTERESOWAŃ

Podstawę życia i funkcjonowania człowieka stanowi zachowywanie równowagi między nim a jego środowiskiem. Nie jest to stan niezmienny, lecz dynamiczny proces przebiegający w obu kierunkach. Świat skłania człowieka do działania, a człowiek poprzez swoją aktywność zmienia otoczenie. Środowisko umożliwia zaspokajanie ludzkich potrzeb, podczas gdy działanie w nim prowadzi do odkrywania i rozwijania kolejnych potrzeb. Zjawisko to określa się jako interakcję człowieka z otaczającym światem.

Podobne ujęcie występuje w większości definicji zainteresowań. A.A. Smirnow rozumie je jako „[…] specyficzne nastawienie poznawcze człowieka na przedmioty i zjawiska rzeczywistości”. Nastawienie oznacza tutaj gotowość do spostrzegania przedmiotów zależną od stanu przedmiotu.

Wielu autorów, definiując zainteresowania, odwołuje się do uwagi. Stefan Baley określa zainteresowanie jako sytuację, w której „[…] uwaga mimo woli zatrzymuje się na pewnych przedmiotach […]”. Podobne stanowisko przyjmują H.B. English i A.C. English. Chociaż uznają to pojęcie za nie w pełni jasne, wiążą je z pewną postawą uwagi, czyli skłonnością do jej wybiórczego ukierunkowania. Związek zainteresowań z uwagą podkreśla również Wiliam James: „[..] Rzeczy, które zwracają naszą uwagę, są dla nas interesujące”.

Rozpatrując zainteresowania w relacji człowieka ze światem, można wskazać dwa wyraźne stanowiska:

Część autorów definiuje je jako właściwości występujące przede wszystkim w człowieku, takie jak potrzeba, nastawienie czy cechy uwagi.
Inni przywiązują szczególną wagę do właściwości rzeczy, które „poruszają” umysł.

W drugim ujęciu zainteresowanie jest więc cechą interesujących przedmiotów. Henri Pieron stara się w swojej definicji możliwie jasno i spójnie przedstawić zainteresowania jako interakcję między człowiekiem a otoczeniem. Ujmuje je jako „zgodność między pewnymi przedmiotami i skłonnościami osoby zainteresowanej tymi przedmiotami, które dzięki temu przykuwają jej uwagę i nadają kierunek jej czynnościom”.

W przytoczonych definicjach najważniejszy okazuje się wymiar poznawczy. Wzajemne oddziaływanie człowieka i otaczającego świata odnosi się tutaj do poznawania rzeczywistości. Ten wymiar zainteresowań opisuje się za pomocą określeń: „potrzeba umysłowa” (E. Claparede), „nastawienie poznawcze” (A.A. Smirnow), „zatrzymywanie się uwagi” (S. Baley), „postawa uwagi” (H.B. English i A.C. English) oraz „przyciąganie uwagi” (H. Pieron).

Odmienny kierunek przyjmują autorzy, którzy charakterystyczną dla zainteresowań interakcję człowieka ze światem wyjaśniają poprzez jego emocjonalny stosunek do otoczenia. D.E. Berlyne przywołuje na przykład definicję W.J. Arnolda: „zainteresowanie nie jest niczym innym jak uczuciem przyjemności powstałym poprzez harmonijne połączenie aktualnie wywołanego w duszy wrażenia z poprzednio zdobytymi przedstawieniami”. Stefan Szuman również twierdzi, że „momentem istotnym zainteresowania jest nie tyle obiektywne i faktyczne poznanie, ile przyjemność poznawczego przeżywania”. Oprócz szerokiego ujęcia zainteresowań, widocznego w definicji W.J. Arnolda, w przywołanych definicjach wymiar emocjonalny zwykle łączy się więc z ich poznawczą istotą.

Znamienne, że jedna z najwcześniejszych definicji przedstawia istotę zainteresowań w sposób najbardziej całościowy. W latach pięćdziesiątych Solange Larcebeau przeanalizowała szczegółowo różne definicje i uznała, że pełnowartościowe wyjaśnienie tego pojęcia powinno jednocześnie uwzględniać trzy aspekty: mobilizowanie uwagi, czynnik emocjonalny oraz dynamiczne skierowanie ku przedmiotowi. W takim rozumieniu zainteresowanie stanowiłoby złożoną interakcję człowieka ze środowiskiem. Polegałaby ona na współwystępowaniu nastawień emocjonalnych, intelektualnych i behawioralnych, związanych zarówno z potrzebami jednostki, jak i z odpowiadającymi im właściwościami przedmiotów oraz zjawisk otaczającego świata.

OPERACYJNE DEFINICJE ZAINTERESOWAŃ

Przedstawione dotąd definicje mają charakter opisowy. Współczesna psychologia naukowa szczególnie ceni jednak definicje operacyjne. Określają one nie tyle zjawiska w ich ogólnym rozumieniu, ile zjawiska możliwe do zmierzenia, zastępując ogólne pojęcia terminami związanymi z odpowiednią metodą pomiaru. Pozwala to ściślej powiązać teorię danego zagadnienia z metodologią wykorzystywaną do jego badania.

Obok definicji opisowych wyróżnia się dwa typy definicji operacyjnych: techniczne oraz modelowe.

W psychologicznej literaturze poświęconej zainteresowaniom szeroko znane są cztery techniczne definicje operacyjne opracowane przez D.E. Supera. Autor rozróżnia zainteresowania wyrażane, okazywane, testowane i inwentaryzowane. Każdy z tych rodzajów definiuje inaczej, a – jak sam wskazuje i dokumentuje – badania prowadzone na podstawie tych definicji często przynoszą odmienne wyniki.

Zainteresowania wyrażane odnoszą się według D.E. Supera do tego, „o czym mówi, że jest interesujące”. Przejawiają się w wypowiedziach pisemnych lub ustnych. Wielu autorów podkreśla zmienność tego rodzaju zainteresowań. Badania w tej dziedzinie opierają się na ponownej kontroli ich wyników po pewnym czasie od pierwszego pomiaru. Kontrola polega na kolejnym badaniu zainteresowań wyrażanych albo na sprawdzeniu rzeczywistych decyzji podjętych przez badanych, których zgodność z wcześniejszymi deklaracjami można było wykazać. Ustalono, że jedynie u około jednej trzeciej uczestników wynik pozostawał stały, czyli zgodny w obu badaniach. Badaniami tymi obejmowano przede wszystkim dorastającą młodzież.

Zainteresowania okazywane to takie, „o których istnieniu można wnioskować na podstawie czynności danej osoby […]”. Takie rozumienie wynika z przekonania, że wcześniejsza działalność człowieka jest szczególnie istotną wskazówką dotyczącą jego przyszłej aktywności. Jednocześnie przestrzega się przed nadawaniem tej wskazówce zbyt dużego znaczenia. Czynności wykonywane na przykład w czasie wolnym mogą bowiem mieć inne przyczyny niż zainteresowanie. Decydować mogą wpływ rówieśników lub dorosłych, nadarzająca się okazja, potrzeba towarzystwa i inne podobne okoliczności. Zdarza się jednak, że zajęcia podejmowane przez dłuższy czas w wolnych chwilach rzeczywiście odpowiadają zainteresowaniom jednostki. Zainteresowania okazywane mogą więc utrzymywać się i być autentycznymi zainteresowaniami, ale mogą też mieć charakter przejściowy i niewielkie znaczenie. Ich interpretacja jest trudna, a niejasne powiązanie z innymi zainteresowaniami budzi wątpliwości dotyczące możliwości przewidywania na ich podstawie przyszłych zachowań.

Kolejnym rodzajem zainteresowań definiowanych operacyjnie przez Supera są zainteresowania testowane, ujawniające się w testach uwagi i pamięci. Autor nie przedstawia ich ostatecznej definicji. Można jednak przyjąć, że są tym, co mierzą testy pamięci, wiadomości i uwagi, albo tym, dzięki czemu podczas badań testowych lepiej zapamiętujemy i skuteczniej skupiamy uwagę dowolną na jednych zagadnieniach niż na innych. Wyodrębnienie tego rodzaju zainteresowań opiera się na założeniu, że zainteresowanie „przyciąga uwagę, ukierunkowuje rozwój zdolności i warunkuje zdobywanie wiadomości”. Większość prób badawczych w tym zakresie uznano za nieudolne, choć występowały wyjątki. Super dostrzega większe możliwości przyszłego wykorzystania testów wiadomości niż testów uwagi i pamięci. Mimo to ten typ badań nie został rozwinięty w sposób systematyczny i skuteczny.

Zainteresowania inwentaryzowane są odmianą zainteresowań wyrażanych. Informacje o nich uzyskuje się za pomocą listy pytań, na które odpowiada się poprzez akceptację lub odrzucenie ich przedmiotów. Wyróżnia je możliwość przeprowadzania obiektywnych obliczeń, co umożliwia stosowanie testów statystycznych do danych zawartych w inwentarzu. Sam inwentarz zwykle obejmuje bardzo obszerną listę pytań. Od kilkudziesięciu lat szczególne miejsce wśród takich narzędzi zajmuje inwentarz Stronga. Zaletą zainteresowań inwentaryzowanych jest niezależność wyników od subiektywnej interpretacji psychologa prowadzącego badanie. Niektórzy psychologowie zachodni, posługując się określeniem „zainteresowania”, mają na myśli wyłącznie zainteresowania inwentaryzowane.

MODELOWA DEFINICJA ZAINTERESOWAŃ

Dotychczasowe rozważania nad definicjami nie przynoszą zadowalającego rozwiązania. Nadal pozostaje otwarte pytanie, co należy kształtować i co rozumie się przez zainteresowanie ucznia. Potrzebna jest definicja przydatna zarówno w oddziaływaniach wychowawczych, jak i w poznawaniu rozwijającego się ucznia, a przy tym dostępna nauczycielom, wychowawcom oraz rodzicom.

S. Larcebeau wskazywała, że analiza rozmaitych definicji prowadzi do potrzeby stworzenia ujęcia łączącego emocjonalną, poznawczą i behawioralną stronę zainteresowań.

Zgodnie z tym ujęciem zainteresowanie oznacza względnie trwałą, możliwą do zaobserwowania dążność do poznawania otaczającego świata. Przyjmuje ona postać ukierunkowanej aktywności poznawczej o określonej intensywności, widocznej w wybiórczym stosunku do zjawisk otoczenia. Przejawia się to:

W zauważaniu określonych cech przedmiotów, występujących między nimi związków i zależności oraz wybranych problemów.
W dążeniu do ich badania, poznawania i rozwiązywania.
W doświadczaniu rozmaitych uczuć, zarówno pozytywnych, jak i negatywnych, związanych ze zdobywaniem oraz posiadaniem wiedzy.

Definicja obejmuje trzy człony odpowiadające trzem poziomom ogólności:

Względnie trwała i możliwa do zaobserwowania dążność do poznawania otaczającego świata.
Ukierunkowana aktywność poznawcza o określonej intensywności, ujawniająca się w wybiórczym stosunku do zjawisk występujących w otoczeniu.
Zauważanie konkretnych cech, zjawisk i problemów, dążenie do ich zbadania oraz przeżywanie różnorodnych uczuć towarzyszących zdobywaniu i posiadaniu wiedzy.

Zależnie od potrzeb można posłużyć się jednym z tych trzech członów: definicją bardzo ogólną (1), ujęciem o średnim stopniu ogólności (2) albo definicją znacznie bardziej szczegółową (3).

Pierwsza definicja cząstkowa przedstawia zainteresowania jako właściwość psychiczną – względnie trwałą dążność, którą można rozpoznać poprzez obserwację.

Druga, mająca średni stopień ogólności, podkreśla trzy charakterystyczne cechy zainteresowań. Wskazuje, że nie każda czynność poznawcza jest dla nich znamienna. Dotyczy to tylko czynności wykazujących określone ukierunkowanie, wynikające z wyboru dokonywanego wśród zjawisk otaczającego świata. Znaczenie ma również intensywność tego ukierunkowania, rozumiana jako względna stałość wyboru przedmiotu aktywności poznawczej.

Trzecia, najbardziej szczegółowa definicja objaśnia wybiórczość aktywności intelektualnej i określa parametry pozwalające poznawać zainteresowania. Są nimi dostrzeganie określonych cech, zjawisk i problemów, podejmowanie prób ich zbadania oraz doświadczanie różnorodnych, pozytywnych i negatywnych uczuć intelektualnych towarzyszących tym procesom.

2) Rozpoznawanie zainteresowań oraz czynniki wpływające na ich rozwój u człowieka

Różnice w definiowaniu zainteresowań nieuchronnie wpływają na stopień dopracowania i rozpowszechnienia metod służących ich rozpoznawaniu. D.E. Super, wybitny znawca tego zagadnienia, krytycznie ocenia dostępne narzędzia badawcze. Stwierdza: „Badania w dziedzinie nauki o człowieku nie osiągną nigdy doskonałości, gdyż ludzi nie można traktować jak świnki morskie, a używane narzędzia są zależne od wpływu osób, które je stosują, badacze zaś zdają się podlegać takiemu samemu naciskowi, jak i badani”. Mimo tych ograniczeń poznawanie zainteresowań pozostaje niezbędne zarówno w praktyce, jak i w teorii. Z tego powodu nieustannie poszukuje się coraz doskonalszych narzędzi badawczych. Przegląd metod i technik wykorzystywanych w tym obszarze ma prowadzić do wniosków przydatnych w badaniu zainteresowań modelowych. Omawiając techniki stosowane w psychologii zainteresowań, przyjmiemy ich podział na cztery grupy, odpowiadający klasyfikacji definicji operacyjnych D.E. Supera.

INWENTARZE ZAINTERESOWAŃ

Zdaniem D.E. Supera inwentarze stanowią najważniejsze osiągnięcie psychologii zainteresowań. Za szczególnie wartościowy uznaje on „Inwentarz zainteresowań Stronga”, którego pierwsza publikacja ukazała się w 1972 roku. Jako metoda badań psychologicznych inwentarz przybiera postać kwestionariusza, zwykle zawierającego wiele pytań, a udzielone odpowiedzi poddaje się obliczeniom statystycznym. Narzędzie to ma ustalone wskaźniki, jest wystandaryzowane i wyposażone w tabelę obliczeń. Inwentarz Stronga zawiera osobne tabele dla poszczególnych zawodów. Oznacza to, że identyczny rezultat testu ma odmienne znaczenie diagnostyczne i prognostyczne zależnie od rozpatrywanego wyboru zawodowego.

W Polsce „Inwentarz zainteresowań Stronga” przygotowano do publikacji pod tytułem „Arkusz zainteresowań”.

Do najbardziej znanych na świecie narzędzi tego rodzaju należy również inwentarz Kudera. Jego oryginalna nazwa odwołuje się do skłonności, a nie do zainteresowań. Po raz pierwszy opublikowano go w 1932 roku. „Zawiera 168 pytań i nie posiada odrębnej wersji dla kobiet i mężczyzn. Pytania dotyczą niektórych zawodów, lecz głównie czynności. Ułożone są po trzy i osoba dana ma spośród każdej trójki czynności czy zawodów wybrać tę (ten), którą (y) lubi najbardziej i którą (y) lubi najmniej”.

W polskich warunkach, a zwłaszcza w rozpoznawaniu zainteresowań uczniów, użyteczny może okazać się „Inwentarz zainteresowań” A. Uziembło z 1973 roku. „Przeznaczony on jest do badań modelowych zainteresowań uczniów. Obejmuje on dziewięć zadań, które dotyczą różnych sytuacji, w których uczeń wyższych klas szkoły podstawowej znajduje się. Inwentarz zawiera bądź pytania otwarte z konieczności uzasadnienia odpowiedziami, bądź listy do wyboru”.

ANKIETY ZAINTERESOWAŃ

Ankiety dotyczące zainteresowań i zbliżone do nich sposoby badania pozwalają diagnozować to, co D.E. Super nazywa zainteresowaniami wyrażanymi. Autor przypisuje niewielką wartość informacjom zebranym za pomocą ankiet. Pisze: „[…] Badanie zainteresowań nauczyło nas, że lepiej poznaje się zainteresowania nie ufając ich bezpośrednim wyrażaniu”.

Przegląd rozmaitych ankiet zamieszczanych w publikacjach badawczych, również tych niezwiązanych z zainteresowaniami, rzeczywiście nasuwa wątpliwości co do miarodajności uzyskanego materiału. Same sporadyczne wypowiedzi ludzi o własnych zainteresowaniach bywają zmienne i mało spójne. U dzieci do nietrwałości zainteresowań wyrażanych dołączają często nieprecyzyjność wypowiedzi, niedostateczna znajomość pojęć oraz niejasność własnych odczuć i tendencji, które łatwo ulegają przypadkowym wpływom. Pojedyncze, wyrwane z kontekstu stwierdzenie o tym, co w danej chwili interesuje człowieka, nie ma wartości diagnostycznej. Jeżeli jednak ankieta gromadzi konsekwentnie większą liczbę takich wypowiedzi, dzięki czemu przestają one być odosobnione, przydatność informacji zależy w znacznym stopniu od rodzaju zadawanych pytań. Badanie zainteresowań wyrażanych może zyskać szczególną wartość przy zastosowaniu całego zestawu ankiet. W Polsce badania wykorzystujące taki zestaw przeprowadził w 1932 roku S. Baley.

Zespół technik pozwalających badać tak zwane zainteresowania wyrażane posłużył również jako podstawa reformowanych badań prowadzonych w Polsce przez A. Gurycką i jej współpracowników w 1958 roku. Obejmował ankietę ogólną, ankietę czytelniczą oraz wypracowanie, w którym wypowiedzi na temat własnych zainteresowań były obszerniejsze niż te zwykle uzyskiwane w ankiecie.

Zestaw technik wykorzystał także Jan Konopnicki, badając zainteresowania, środowisko kulturalne i poziom umysłowy młodzieży. Zwracał uwagę: „Materiał ten, na który składa się odpowiedzi uczciwe i rzetelne, czyli prawdziwe i zupełnie nieuczciwe oraz odpowiedzi zabarwione tzw. pobożnymi życzeniami grupujemy razem, porządkujemy, układamy w tabele i wyprowadzamy statystyczne wnioski. O takim postępowaniu metodologicznym można powiedzieć, że jest bardzo dokładnym i skrupulatnym opracowaniem bardzo niedokładnych danych. Wydaje się że ta słaba strona ankiety głównie decyduje o nienaukowości badań naukowych na niej opartych”. Ograniczenia ankiety stają się szczególnie widoczne, gdy „pytania wkraczają w osobistą sferę myśli człowieka”. Prowadzi to do wniosku o jej niewielkiej ogólnej przydatności w badaniach pedagogicznych. Dlatego J. Konopnicki i jego współpracownicy, wzorując się na M. Librachowej i jej badaniach z lat 30., opracowali specjalną technikę rozpoznawania zainteresowań. Ze względu na połączenie różnych form nazwali ją „ankietą wywiadem”.

TESTY ZAINTERESOWAŃ

Do testów zainteresowań zalicza się zazwyczaj testy uwagi, pamięci oraz wiadomości. Przyjmuje się, że zainteresowania działają selektywnie w trzech obszarach:

Ułatwiają skupienie uwagi dowolnej na treściach będących przedmiotem zainteresowania.
Sprzyjają lepszemu zapamiętywaniu tego, co interesuje człowieka lub przynajmniej budzi jego zaciekawienie.
Powodują, że w obszarze własnych zainteresowań człowiek gromadzi więcej wiadomości niż przeciętnie osoby z jego otoczenia.

Za zaletę tych trzech rodzajów testów uważa się ich mniejszą, w porównaniu z wcześniej omówionymi technikami, podatność na sugestie innych osób. Słabiej zależą także od intencji badanego, co powinno prowadzić do bardziej obiektywnych wyników. Głównym propagatorem takich testów był D.H. Fryer. Mimo jego autorytetu testy zainteresowań tego rodzaju nie rozpowszechniły się na większą skalę.

OBSERWACJA JAKO METODA BADANIA ZAINTERESOWAŃ

Przydatność obserwacji zależy od:

Stosowania jednoznacznej definicji operacyjnej, umożliwiającej ustalenie wykazu objawów istotnych dla badanego zjawiska.
Opracowania możliwej do zastosowania techniki obserwacji służącej poznaniu tego zjawiska.
Zapewnienia obserwatorom przygotowania i treningu na wysokim poziomie.
Wykorzystywania albo tworzenia szczególnych warunków i okazji do obserwowania interesujących badacza zachowań.

W świetle współczesnych wymagań stawianych badaniom psychologicznym zwykła, codzienna obserwacja nie może służyć celom naukowym. Może jednak być użyteczna w praktyce, zwłaszcza gdy jest długotrwała i intensywna, a prowadzi ją nauczyciel przygotowany do poznawania ucznia w jego naturalnym środowisku. Nauczyciel spotyka ucznia w rozmaitych sytuacjach i jednocześnie na niego oddziałuje, przez co poznaje go coraz lepiej, uwzględniając zachodzące zmiany. Można zatem zakładać, że po kilku latach zna go bardzo dobrze. Zaleca się jednak ostrożność w przypisywaniu tej znajomości bezwzględnej wartości, nawet w zastosowaniach praktycznych. Świadomość trudności i ograniczeń skłania do doskonalenia obserwacji tak, aby mogła być zarówno narzędziem badań naukowych, jak i rozpoznawania w praktyce. Obserwowanie zachowania obejmuje jego formy niewerbalne i werbalne. Z.G. Barker przedstawia wiele zaleceń dla obserwatorów, między innymi:

Zapisywać wszystko, co badana osoba robi i mówi.
Po zakończeniu obserwacji poprawić notatki zgodnie z zapamiętanymi faktami.
Po krótkim czasie ponownie przeprowadzić taką korektę.

Kolejną drogą do zwiększenia precyzji obserwacji jako narzędzia badawczego jest zastosowanie obserwacji skalowanej lub wskaźnikowej.

„Obserwacja wskaźnikowa opiera się na wyodrębnionych do obserwacji konkretnych faktach, których wystąpienie w jej toku po prostu zlicza się. Dalsze manipulacje uzyskaną liczbą mogą być różne. Obserwacja skalowana zaś poszczególnym wyodrębnionym faktom przypisuje określone wartości skalowe (od-do). W jej efekcie uzyskuje się informację o sumarycznej wartości skalowej obserwowanego zachowania. Wynik ten ocenia się na skali”.

W 1957 roku radziecki psycholog L.M. Ziubin wykorzystał obserwację wskaźnikową w badaniach zainteresowań ujmowanych jako ukierunkowana aktywność poznawcza. Antonina Gurycka proponuje podobny sposób obserwowania, służący wybraniu do dalszych badań dzieci najbardziej zainteresowanych określonymi lekcjami oraz dzieci pozostających pod tym względem biernymi. Nazwała tę obserwację topograficzną, ponieważ podczas obserwowania grupy uczniów korzystano z siatki odzwierciedlającej rozmieszczenie ich miejsc w klasie. Ułatwiało to równoczesne śledzenie kilku osób. Metoda ta wymaga udziału zespołu przeszkolonych obserwatorów.

CZYNNIKI ROZWOJU ZAINTERESOWAŃ

„Treści, zakres i dojrzałość zainteresowań uzależnione są od szeregu ogólnych czynników rozwojowych. Wśród czynników, których rolę podkreśla się i zarazem dyskutuje w psychologii zainteresowań można wyróżnić dwie grupy: czynniki biogenetyczne oraz czynniki społeczno-kulturalne”.

W odniesieniu do czynników biogenetycznych omówiona zostanie zależność zainteresowań od wieku, płci oraz zdolności. Z kolei wśród czynników społeczno-kulturowych przedstawiony zostanie wpływ ogólnie rozumianego środowiska społecznego, a także programu i metod wychowania szkolnego.

Zależność zainteresowań od wieku

Aktywność poznawcza ujawnia się u dzieci bardzo wcześnie. Świadczą o niej między innymi kierowanie wzroku ku źródłu dźwięku, śledzenie wzrokiem poruszającego się przedmiotu lub przemieszczającego się dźwięku oraz manipulowanie przedmiotem, który znalazł się w polu widzenia dziecka albo bezpośrednio pobudził jego receptory dotykowe. Podręczniki psychologii rozwojowej opisują różne postacie aktywności poznawczej występujące już w pierwszych miesiącach życia człowieka. Analiza tych opisów pokazuje, że dzięki nieustannej aktywności poznawczej dziecka wyraźnie poszerza się początkowo niewielki zasób jego doświadczeń. Aktywność tę wyzwalają napotykane przedmioty i zjawiska, które przez długi czas pozostają pod różnymi względami nowe. Nowość jest zaś podstawowym warunkiem uruchomienia aktywności poznawczej i pojawienia się zaciekawienia. Wobec ograniczonego zasobu doświadczeń ciekawość dziecka zostaje pobudzona. Mówi się wówczas o jego głodzie wrażeń: dziecko stale interesuje się wszystkim, chce wszystkiego dotknąć i wszystko zobaczyć.

W miarę rozwoju mowy działaniom poznawczym zaczynają towarzyszyć wypowiedzi, które niekiedy zastępują bezpośrednie poszukiwania badawcze. Zamiast samodzielnie badać, szukać i próbować, dziecko zadaje pytania. Po etapie sensoryczno-motorycznego, bezpośredniego zaspokajania ciekawości przychodzi zatem etap poznawania pośredniego, czyli okres pytań. Maria Susłowska, opierając się na własnych badaniach, przedstawia najbardziej charakterystyczne formy aktywności poznawczej. Zestawienie wszystkich typów reakcji poznawczych obserwowanych podczas eksperymentów pozwoliło jej wskazać następujące prawidłowości:

Wraz z wiekiem zanika obojętność wobec nowych bodźców, a coraz większa ich liczba wzbudza ciekawość dziecka.
Coraz rzadziej nieznany bodziec wywołuje reakcję znieruchomienia.
Stopniowo przybywa ruchów ukierunkowujących, które umożliwiają dokładniejsze poznanie bodźca.
Częściej pojawia się manipulacja specyficzna, dostosowana do właściwości poznanego przedmiotu.

Do czwartego roku życia zwiększa się także liczba reakcji emocjonalnych towarzyszących poznawaniu oraz reakcji słownych. Można więc stwierdzić, że najwcześniejsze przejawy dziecięcej aktywności poznawczej stanowią materiał, z którego w dalszym rozwoju powstają zainteresowania. O zainteresowaniach można jednak mówić dopiero wówczas, gdy różnorodne zaciekawienia nie tylko się pojawiają, lecz również zyskują określony kierunek. Chcąc wykazać ich wczesne występowanie, należy zatem najpierw dowieść, że ciekawość dziecka skupia się na konkretnych zjawiskach. Uważna obserwacja dzieci zazwyczaj zdaje się potwierdzać, że wcześnie ujawnia się zarówno sama ciekawość, jak i jej ukierunkowanie, a więc zainteresowania. Przykładowo E. Claparede, wymieniając kolejne fazy wczesnego rozwoju zainteresowań, wskazuje w istocie na szczególne skupienie działań poznawczych wokół określonych zjawisk.

Według E. Claparede we wczesnym rozwoju zainteresowań występują kolejno:

Zainteresowania postrzeżeniowe – w pierwszym roku życia.
Zainteresowania mową – w drugim i trzecim roku życia, itd.

Można zatem przyjąć, że w pierwszym roku życia dziecko kieruje aktywność poznawczą przede wszystkim ku zmysłowym cechom przedmiotów, czyli właściwościom dostępnym receptorom zmysłowym. W drugim i trzecim roku życia skupia ją natomiast głównie na mowie: słowach, sformułowaniach oraz sposobie mówienia. Zaciekawienia małego dziecka oraz jego zainteresowania…

WYNIKI BADAŃ

WPROWADZENIE DO ROZDZIAŁU EMPIRYCZNEGO

W poprzednich rozdziałach przedstawiłam teoretyczne podstawy badanego problemu. Teraz omówię główne zagadnienie prowadzonych badań oraz uzyskane wyniki. Pierwsza część badań dotyczy ogólnej problematyki zainteresowań, natomiast druga koncentruje się na moim hobby, czyli filatelistyce. Badania przeprowadziłam w dwóch przeciwstawnych środowiskach. Pierwsze, odnoszące się do zainteresowań w ogóle, objęło uczniów klas II Gimnazjum nr 1 w Boguszowie-Gorcach. Drugie skierowałam do określonej liczby losowo wybranych mieszkańców tego miasta. Celem pierwszej części było ustalenie, jak uczniowie klas II rozumieją zainteresowania, podjęcie próby oceny własnych zainteresowań oraz wskazanie czynników wpływających na ich ogólny rozwój.

W tym rozdziale przedstawię wyniki, a następnie określę na ich podstawie ogólny poziom rozumienia sensu i istoty posiadania oraz pielęgnowania zainteresowań, a także ich wpływu na życie każdego człowieka.

Posłużyłam się kwestionariuszami ankiet zawierającymi pytania zamknięte i otwarte. Każdej części badań odpowiadał jeden kwestionariusz. Wyniki przedstawię opisowo oraz za pomocą wykresów. Przypomnę, że pierwszą grupę stanowili uczniowie klas II gimnazjum, a drugą – 30 losowo wybranych mieszkańców Boguszowa-Gorc.

Przeprowadzone badania przyniosły następujące wyniki.

Spośród 46 ankietowanych uczniów 39 potrafiło wyjaśnić, czym są zainteresowania. Stanowiło to 85% badanej grupy. Pozostałe 15% odpowiedziało, że nie wie.

Na pytanie o posiadanie zainteresowań 32 osoby, czyli 70%, odpowiedziały twierdząco. Pięcioro uczniów, stanowiących 11%, zadeklarowało brak zainteresowań, natomiast dziewięcioro nie umiało tego określić. Ponad połowa osób posiadających zainteresowania wskazała, że wiążą się one z najbardziej lubianym przedmiotem szkolnym i są ukierunkowane na przyszły zawód. Inni łączyli je z ulubionymi czynnościami albo z kolekcjonerstwem i zbieractwem.

Na pytanie o poszerzanie zainteresowań tylko około 30 odpowiedziało twierdząco. Pozostali udzielili odpowiedzi przeczącej, wskazując jako przyczyny brak pieniędzy – 40%, utrudniony dostęp do miejsc pozwalających rozwijać zainteresowania – 25%, brak pomocy – 20% oraz niedostatek materiałów – 15%.

Zdaniem 90% ankietowanych każdy powinien się czymś interesować. Pozostali odpowiedzieli, że nie wiedzą.

Gdy zapytałam, kto pomaga uczniom rozwijać zainteresowania i co wpłynęło na ich kształtowanie, po uporządkowaniu odpowiedzi otrzymałam następującą kolejność: koledzy, rodzice, moda, koła zainteresowań, ciekawość, telewizja oraz chęć dorównania innym.

W odpowiedziach dotyczących cech przydatnych w zbieractwie wszyscy wymienili wytrwałość. Tylko niektórzy wskazali również zdolności i określoną wiedzę. Opisując wpływ zainteresowań na swoje życie, uczniowie podkreślali, że dzięki nim mogą robić to, co lubią, poznawać nowe i ciekawe rzeczy, nawiązywać kontakty oraz poszerzać wiedzę w interesujących ich dziedzinach. Zwracali też uwagę na możliwość gromadzenia przedmiotów, które im się podobają, i wymieniania ich na takie, których jeszcze nie mają w zbiorach.

Najczęściej wymienianymi przedmiotami szkolnymi związanymi z zainteresowaniami były fizyka, informatyka, wychowanie fizyczne, plastyka i biologia. Analizując wyniki, trzeba uwzględnić, że w grupie 46 uczniów było 28 chłopców i 18 dziewcząt. Wśród osób posiadających zainteresowania przeważali chłopcy – było ich 19, podczas gdy dziewcząt 13. Z tego względu większą popularnością cieszyły się trzy pierwsze przedmioty, którymi interesowali się głównie chłopcy. Zainteresowanie biologią i plastyką było nieco mniejsze, przy czym przedmioty te bardziej odpowiadały dziewczętom.

Uwzględnienie wykształcenia rodziców prowadzi do wniosku, że w rodzinach, w których mają oni wykształcenie średnie lub wyższe, odsetek dzieci posiadających zainteresowania jest znacznie większy niż w rodzinach rodziców z wykształceniem zawodowym. Wśród dzieci rodziców z wykształceniem podstawowym i niepełnym podstawowym liczba osób mających zainteresowania jest natomiast bardzo mała.

Druga część badań odnosiła się do moich zainteresowań kolekcjonerskich, a konkretnie do filatelistyki, czyli zbierania znaczków pocztowych. Zakres tych badań był znacznie węższy: objęły one 30 losowo wybranych osób. Ankietowani mieli od 19 do 65 lat. Grupa składała się z 15 kobiet i 15 mężczyzn. Ich wykształcenie było zróżnicowane, jednak przeważało zawodowe.

Analiza ankiet wykazała, że znaczki kolekcjonuje bardzo niewielki odsetek badanych – 20%. Wśród sześciu kolekcjonerów było pięciu mężczyzn i jedna kobieta. Wiek osób zainteresowanych filatelistyką przekraczał 40 lat.

Każda z tych osób potrafiła wyjaśnić, czym jest kolekcjonerstwo i filatelistyka. Wszyscy zaczęli zbierać znaczki w okresie szkolnym, lecz tylko dwie osoby zajmowały się tym nieprzerwanie i systematycznie. Jako powody ukształtowania się tego hobby wskazywali chęć posiadania czegoś własnego, możliwość poznawania państw i kontynentów oraz historii, przezwyciężanie nudy i dzielenie się doświadczeniami z innymi kolekcjonerami.

Ankietowani poświęcali swoim zainteresowaniom bardzo dużo czasu. Zainteresowanie to wymagało od nich cierpliwości, staranności i delikatności. Za główne trudności w kontynuowaniu hobby uznawali brak pieniędzy oraz brak zainteresowania innych osób. Kolekcjonowanie znaczków określali jako pasję i ciekawą formę wypoczynku.

Rola pracy w życiu i ogólnym rozwoju człowieka. Filozoficzne i prakseologiczne ujęcie pracy – działania, umiejętności, postawy

5/5 - (1 vote)

Rozważania o znaczeniu pracy dla ludzkiego życia i ogólnego rozwoju należy rozpocząć od wyjaśnienia samego pojęcia. W ogólnym rozumieniu praca jest świadomą, celową działalnością człowieka, która polega na przekształcaniu dóbr przyrody i dostosowywaniu ich do ludzkich potrzeb. Można przyjąć, że zajmuje ponad połowę życia, stanowi źródło egzystencji, zapewnia materialne warunki realizacji oraz decyduje o rozwoju człowieka i kierunku jego życia.

Obok nauki i zabawy należy do podstawowych form ludzkiej działalności, a więc działań, którym człowiek przypisuje wyższą wartość i większe znaczenie.

Oddziałuje na rozwój moralny, a także umożliwia współpracę i współdziałanie ludzi oraz grup. Może być postrzegana jako powołanie, sposób zarabiania i możliwość samorealizacji.

Jej rezultatem są dobra materialne, wartości kulturowe oraz usługi mające znaczenie społeczne.

W toku pracy powstają społecznie użyteczne wytwory, od których zależą ciągły rozwój społeczno-ekonomiczny i dobrobyt jednostki. Zapewnia ona potrzebne człowiekowi kontakty społeczne oraz możliwość zaspokajania rozmaitych potrzeb.

Pobudza do zaspokajania potrzeb intelektualnych i stanowi źródło ludzkiej egzystencji, czyli tworzenia własnego życia. Jest również warunkiem biologicznego istnienia człowieka. Człowiek musi bowiem produkować, co odróżnia go od zwierząt korzystających bezpośrednio z zasobów przyrody.

Dzięki pracy człowiek sam się zmienia, a jednocześnie podporządkowuje sobie przyrodę, tworząc własne środowisko społeczne, kulturę i cywilizację. Praca jest zatem podstawą i swoistą postacią ludzkiej aktywności. Jako kategoria społeczna obejmuje umiejętności, sposoby organizacji, narzędzia, urządzenia techniczne oraz wytworzone dobra, będąc częścią kultury danego społeczeństwa. Wytwarzanie narzędzi i ich używanie wyodrębniło człowieka ze świata zwierząt. Praca pozwala również urzeczywistniać plany i zamierzenia.

Rewolucja naukowo-techniczna wniosła nowe elementy do współczesnych zmian charakteru i treści pracy. Jej znaczenie dla rozwoju społeczeństwa można analizować także przez pryzmat przemian stosunków społecznych między ludźmi.

Praca przeobraża świat materialny w celu zaspokajania podstawowych potrzeb materialnych oraz potrzeb wyższych, kulturowych i duchowych. Służy więc różnym potrzebom, między innymi biologicznym, ekonomicznym i kulturowym. Ich charakter określają struktura i kultura grup, do których należy jednostka. Struktura i kultura tych grup wyznaczają również środki osiągania celów pracy oraz sposoby ich wykorzystywania, zależnie od potrzeb, które mają zostać zaspokojone.

Praca powinna przynosić pożytek, ponieważ stanowi podstawę bogactwa narodu. Jest wartością umożliwiającą powstawanie innych wartości, również duchowych. Leży u podstaw moralnego rozwoju człowieka, tworząc materialne warunki jego rozwoju i realizacji. Posiada materialną moc twórczą, gdyż za jej pośrednictwem człowiek tworzy własne życie. Wiążąc się ze współdziałaniem ludzi i grup, ma także moc socjotwórczą.

Praca służy wychowaniu na każdym etapie życia: od wychowania przez pracę w rodzinie po wychowanie w okresie aktywności zawodowej. Szczególną cechą tego procesu jest wykorzystywanie pracy do oddziaływania na jednostkę i wprowadzania zmian w jej osobowości. Odgrywa więc istotną rolę wychowawczą. Pierwsze wyobrażenia o pracy powstają w rodzinie. Dzięki pracy i podczas jej wykonywania wychowanek uczy się szacunku do niej i do jej wartości. Kształtuje również przekonanie, że jest ona moralnym obowiązkiem każdego człowieka oraz źródłem jego wartości społecznej.

Praca zawodowa prowadzi do powstawania wytworów i usług wartościowych społecznie oraz dla wykonujących ją osób i członków ich rodzin. Dotyczy przede wszystkim dorosłych i obejmuje całe okresy ich aktywności zawodowej. Jest zarówno niezbędnym warunkiem egzystencji, jak i formą aktywności człowieka. Każda pracująca osoba ma dzięki niej prawo do uzyskania minimum środków zapewniających utrzymanie jej oraz rodzinie.

Można wyróżnić pracę prostą i złożoną, fizyczną i umysłową, a także lekką i ciężką.

W życiu współczesnego człowieka stanowi ona niezwykle istotny składnik egzystencji. Andrzej Frycz Modrzewski pisał: „wszystkich tedy przyzwyczaić by trzeba do jakiejś pracy” oraz „kto zaś nie chce pracować, ten niech nie je”.

Praca kształtuje osobowość, oddziałuje na rozwój fizyczny, pobudza inicjatywę oraz twórczą aktywność myślową. Aby miała sens, a podejmowany trud przynosił rezultaty, potrzebna jest motywacja. Satysfakcję z wykonywanej pracy i pobudzenie motywacji zapewniają jedynie czynniki występujące na odpowiednim poziomie. Efektywna praca osoby o wysokich kwalifikacjach, wymagająca znacznych kompetencji i odpowiedzialności zawodowej, staje się wartością nową pod względem jakościowym. Jej właściwości i walory można rozwijać oraz zdobywać dopiero podczas normalnej działalności zawodowej, uzupełnianej różnymi formami dalszego kształcenia.

Znaczenie pracy w ludzkim życiu jest przedmiotem zainteresowania wielu dyscyplin naukowych. Należą do nich filozofia pracy, fizjologia pracy, ergonomia, psychologia pracy, socjologia pracy, pedagogika pracy, prakseologia, teoria organizacji i zarządzania oraz inne nauki o pracy.

Pracę można rozpatrywać w kilku aspektach:

Filozoficznym – jako swoistą wartość będącą wspólnym źródłem wszelkich innych wartości.
Fizjologiczno-psychologicznym – jako obiektywną potrzebę człowieka, zwłaszcza dorosłego oraz sprawnego fizycznie i psychicznie, a także konieczny warunek jego rozwoju.
Ekonomicznym – jako podstawowe źródło i warunek ludzkiej egzystencji oraz gospodarczego rozwoju kraju. Powstające podczas pracy społecznie użyteczne wytwory warunkują ciągły rozwój społeczno-ekonomiczny i dobrobyt jednostki.
Społecznym – ze względu na swój społeczny charakter zapewnia człowiekowi niezbędne kontakty z innymi oraz realizację różnorodnych potrzeb.
Wychowawczym – szczególne znaczenie ma założenie przypisujące najwyższą wartość wychowaniu przez pracę. Pracując, człowiek nie tylko tworzy nowe wartości, lecz także stale rozwija się osobowo i społecznie, doskonaląc siebie oraz otoczenie.
Moralnym – obejmującym stosunek do pracy, sposób jej traktowania, wykonywania i przeżywania.

W podstawowych dokumentach państwowych i kościelnych można odnaleźć między innymi stwierdzenia: „Człowiek — wartością najwyższą” oraz „praca — podstawowym miernikiem wartości człowieka”. Tezy te najpełniej wyrażają sens, rangę i nowe znaczenie pracy w ludzkim życiu.

Można uznać, że każda osoba sprawna fizycznie i psychicznie ma prawo do pracy, a organizacja życia społecznego powinna zapewniać możliwość korzystania z tego prawa.

Z przedstawionych rozważań wynika, że praca odgrywa ogromną rolę w życiu współczesnego człowieka. Jest niezbędna dla jego egzystencji i wyznacza miejsce w społeczeństwie. Kształtuje osobowość, wpływa na rozwój fizyczny, pobudza inicjatywę i twórcze myślenie. Dostarcza przeżyć estetycznych, daje radość oraz zadowolenie. Bywa jednak także źródłem trudności, zmartwień i niepowodzeń, prowadząc do niezadowolenia, zniechęcenia, a nawet frustracji.

Praca i jej znaczenie dla człowieka stanowią również przedmiot refleksji filozofów.

Już w IV wieku p.n.e. Arystoteles twierdził, że człowiek rodzi się w określonym miejscu hierarchii społecznej, dlatego dziecko niewolnika mogło zostać wyłącznie niewolnikiem.

Starożytność była okresem niewolnictwa, w którym istniał już podział ról społecznych. Pracę fizyczną wykonywali jedynie niewolnicy i miała ona charakter przymusowy. Wyższe warstwy, władcy, kapłani oraz filozofowie obarczali nią niewolników, głosząc pogardę wobec ciężkiej pracy fizycznej.

Na współczesne rozumienie pracy istotnie wpłynęły nurty społeczno-filozoficzne XIX i XX wieku.

Za polskiego twórcę tak zwanej filozofii pracy uznaje się Stanisława Brzozowskiego, filozofa, pisarza i krytyka konserwatyzmu myślowego. Według niego: „Praca ludzka jest działalnością istot rozumnych. Zwierzęta nie pracują w ludzkim znaczeniu tego słowa, choć mogą być przez człowieka używane do wykonywania różnych czynności”. Praca umożliwia zatem bezpośredni kontakt człowieka z rzeczywistością, stanowiąc ów krytyczny most, nad którym filozofowie dyskutują od stuleci.

Brzozowski zastąpił tradycyjny schemat „myśl — rzeczywistość” schematem „praca — rzeczywistość”. Rzeczywistość jest światem obiektywnym, istniejącym niezależnie od nas, a granice możliwości jej poznania odpowiadają granicom ludzkiego wysiłku, czyli pracy. Element poznawczy jest więc obecny w pracy. Poznanie dokonuje się na zasadzie współmierności, rozumianej jako przystosowanie między pracą a światem oraz między człowiekiem a naturą. Świat jest zatem współmierny z pracą: przyjmuje ją, utrwala w sobie i podwaja jej wynik.

Filozoficzne objaśnienie stanowiska Kościoła wobec pracy przedstawił w XIII wieku św. Tomasz z Akwinu. Ujmował ją jako środek konieczny do podtrzymywania cnót niezbędnych ze względu na cel ostateczny. Poglądy te określa się mianem tomizmu.

Współczesną interpretację kościelnych poglądów na pracę zawiera między innymi rozprawa Stefana Wyszyńskiego „Duch pracy ludzkiej”.

Praca jest wartością uniwersalną i najważniejszą, ponieważ umożliwia powstawanie oraz funkcjonowanie wszystkich pozostałych wartości. Stanowi podstawowy miernik wartości człowieka. Znaczenie to podkreślał Jan Paweł II: „Praca jest dobrem człowieka — dobrem jego społeczeństwa, przez pracę bowiem człowiek nie tylko przekształca przyrodę dostosowując ją do swoich potrzeb, ale także urzeczywistnia siebie jako człowieka, a także poniekąd bardziej staje się człowiekiem”.

Zgodnie z tą myślą każdy człowiek ma prawo do pracy i powinien otrzymać odpowiednie przygotowanie do jej wykonywania. Na drodze do pracy zawodowej powinien uzyskać środki materialne zapewniające egzystencję jemu i jego rodzinie oraz umożliwiające urzeczywistnianie siebie jako człowieka.

W myśli chrześcijańskiej bezrobocie i rażąco niskie wynagrodzenie godzą w istotę człowieka. Uzasadnione jest więc postrzeganie pracy jako powołania i możliwości samorealizacji, czyli stawania się człowiekiem prawdziwym i rzeczywistym.

Uznanie pracy za podstawową kategorię pedagogiczną wydaje się oczywiste. Zastosowanie wzniosłych idei w codziennym życiu człowieka pracy pozostaje jednak dość ograniczone.

Zarówno współczesne życie, jak i doświadczenia minionych wieków wymagają konkretnego i prakseologicznego podejścia do pracy.

Prakseologię, czyli naukę o sprawnym działaniu, omawia Tadeusz Kotarbiński w „Traktacie o dobrej robocie”. Jest ona ogólną teorią działania sprawnego, a więc racjonalnego i skutecznego. Stanowi również dziedzinę licznych badań naukowych. Obejmuje badania operacyjne, czyli metody ułatwiające podejmowanie decyzji mających zapewnić maksymalną realizację zamierzonych celów dzięki skoordynowanemu działaniu zespołowemu.

„Traktat o dobrej robocie” precyzuje pojęcia celu, środka, metody, czynu, planu, sprawności, wydajności, ekonomiczności i oszczędności, które składają się na rozumienie dobrej roboty. Dotyczą one zasad racjonalnej i skutecznej działalności człowieka oraz osiągania sprawności w poszczególnych formach i dziedzinach działania.

Współczesne rozumienie ludzkiej pracy można przedstawić w dwóch ujęciach:

Właściwym, czyli ekonomicznym — jako działalność polegającą na przekształcaniu dóbr przyrody i dostosowywaniu ich do zaspokajania potrzeb człowieka.
Jako działalność, której efektem są dobra materialne oraz wartości kulturowe i społecznie znaczące.

W obu ujęciach treść każdej pracy opiera się na układzie czynności i elementów tworzących proces pracy. Proces ten zależy od właściwości procesu technologicznego, kontaktu społecznego oraz możliwości pracującego człowieka.

Dziś, stojąc u progu nowego wieku, wiemy, że praca ma ogromne znaczenie w życiu każdego człowieka i określa jego miejsce w społeczeństwie.

Daje przeżycia estetyczne, radość i zadowolenie, ale niekiedy przynosi trudności oraz zmartwienia, a często prowadzi do niezadowolenia, zniechęcenia, a nawet frustracji.

Ważne, aby więcej osób pracujących w różnych dziedzinach życia dostrzegało ich wielką wartość i mądrość. Wówczas łatwiej będzie nam żyć i pracować.

Wszystkie te rozważania pokazują wzajemne powiązanie troski o sprawność, prawdę, określone zasady i rozsądek, a przede wszystkim o godne życie.

Filozoficzne i etyczne przesłanki praw oraz wolności człowieka

5/5 - (1 vote)

WSTĘP

Niektórzy autorzy wskazują, że prawa człowieka ukształtowały się w wyniku wielowiekowego procesu przemian. Z takim poglądem należy się zgodzić. Proces ten przebiegał w Europie Zachodniej i trwał kilkaset lat. Choć poglądy dotyczące praw człowieka, określanych także jako „podstawowe prawa” lub „podstawowe wartości”, zmieniały się, można w nich odnaleźć elementy trwałe i uniwersalne. Są to wartości, twierdzenia i sądy odnoszące się do każdego człowieka, niezależnie od różnic historycznych, społecznych, światopoglądowych, politycznych czy innych. Ich podstawą pozostają najbardziej fundamentalne wartości, należące do wspólnego dorobku ludzkości.

Prześledzenie europejskiej myśli filozoficznej pozwala zauważyć, że bezpośrednie rozważania nad prawami i wolnościami człowieka pojawiły się dopiero w epoce nowożytnej. Natomiast samo pojęcie „prawa człowieka”, rozumiane jako prawo podmiotowe przysługujące jednostce z racji jej człowieczeństwa, wystąpiło zasadniczo dopiero w XIX wieku. Nie oznacza to jednak, że wcześniej pomijano te kwestie. Zarówno w starożytności, jak i w średniowieczu poświęcano im wiele uwagi.

CZĘŚĆ GŁÓWNA

Koncepcje dotyczące tych zagadnień niemal od początku stanowiły istotną część refleksji filozoficznej, szczególnie jej nurtu humanistycznego. Zazwyczaj wyrastały z określonych założeń ontologicznych, gnoseologicznych i aksjologicznych: ogólnej teorii wszechświata i człowieka, teorii poznania oraz różnych systemów wartości. Założenia te tworzyły podstawę wskazań prakseologicznych, określających drogi, sposoby i środki potrzebne do osiągnięcia wartości, które współcześnie znalazły się w katalogu praw człowieka i podstawowych wartości. W takim rozumieniu prawa i wolności człowieka były obecne już w filozofii starożytnej Grecji i Rzymu. Hezjod w „Pracach i dniach”, podobnie jak przedstawiciele jońskiej filozofii przyrody, akcentował ścisły związek wolności, bezpieczeństwa i szczęścia z poznawaniem oraz przestrzeganiem zasad harmonii i porządku istniejących we wszechświecie i społeczeństwie. Zasady te nazywano niekiedy prawami natury.

Problematyka ta pojawia się również u Platona, jednego z najwybitniejszych reprezentantów greckiej myśli okresu klasycznego niewolnictwa. Przyznawał on omawiane prawa wyłącznie wolnym Grekom, odmawiając ich niewolnikom. Rozpatrując szczęście, wolność i naturalne uprawnienia człowieka, za najważniejsze zagrożenia dla tych wartości uznał zakłócenie ładu ustanowionego w świecie i w ludziach oraz nieprzestrzeganie w życiu społecznym sprawiedliwości, norm moralnych i prawnych. Według Platona jedynie „dobrze urządzone” państwo mogło usunąć te zagrożenia i urzeczywistnić wskazane wartości. Miało to być państwo zachowujące wewnętrzną harmonię oraz porządek moralny, prawny, polityczny i gospodarczy. Władzę powinni w nim sprawować najmądrzejsi, potrafiący zrozumieć istotę szczęścia i sprawiedliwości, a następnie właściwie je realizować.

Zbliżone poglądy głosił Arystoteles. Osiągnięcie szczęśliwego życia i prawo do jego obrony łączył z rozwijaniem cnót duchowych i cielesnych oraz z działalnością „doskonałego państwa”. Państwo takie uważał za gwarancję sprawiedliwości, warunek uspołecznienia człowieka i podstawę porządku wspólnoty. Prawa, wolności i bezpieczeństwo wiązał z odpowiednim poziomem gospodarki, kultury oraz instytucji publicznych. Podkreślał też znaczenie wychowania, dzięki któremu ludzie mogli zrozumieć istotę sprawiedliwości, wolności i prawa. W ten sposób pośrednio współtworzył filozoficzne podstawy „podstawowych praw” człowieka. Zagadnienia te, w różnym zakresie, podejmowali także przedstawiciele szkół sokratycznych, cynicy i cyrenaicy. Nawiązując do Hezjoda, upatrywali drogi do życia bezpiecznego, spokojnego i swobodnego w powrocie do życia „zgodnego z naturą”.

Wymienione szkoły skupiały uwagę przede wszystkim na relacji człowieka z naturą. Epikur i jego zwolennicy wnieśli do tych rozważań dodatkowy element: źródeł bezpieczeństwa oraz szczęścia szukali zarówno w otoczeniu człowieka, jak i w nim samym. Poszukiwanie pewnych wartości w ludzkim wnętrzu i naturze niejako zapowiadało późniejsze koncepcje praw oraz wolności człowieka.

W starożytnym Rzymie Cyceron i Lukrecjusz rozważali stworzenie sprawiedliwego ustroju, który zapewniałby ludziom przysługujące im uprawnienia. „Państwo szczęśliwe” miało dysponować bogactwem i siłą, a zarazem przestrzegać zasad sprawiedliwości oraz moralności, takich jak: „nie szkodzić drugiemu, chyba że się dozna krzywdy” i „służyć powszechnej korzyści”.

Rozważania te, wzbogacone o wymiar transcendencji, znalazły odzwierciedlenie w filozofii wczesnochrześcijańskiej, w poglądach Tertuliana, Orygenesa i Laktancjusza. Ich zwieńczeniem stała się filozofia św. Augustyna. Dziełem „De civitate dei” („O państwie Bożym”) zapoczątkował on nową epokę duchowego życia ludzkości. Wprowadził do filozofii chrześcijańskiej ideał wspólnoty skupionej wokół najwyższych wartości, solidarności oraz świadomego udziału w doskonaleniu tej wspólnoty.

Właściwy rozkwit zainteresowania prawami i wolnościami człowieka nastąpił w czasach nowożytnych. Towarzyszył gwałtownym przemianom europejskiego życia społecznego, gospodarczego, politycznego, religijnego i umysłowego, przygotowującym warunki dla struktur kapitalistycznych. Coraz większy wpływ na ludzkie życie wywierał wzrost gospodarczy oraz związany z nim rozwój wiedzy i nauki o świecie, człowieku, jego życiu i działalności. Rozważano również prawa i wolności należne mu z samego faktu, że jest człowiekiem. Filozofia tej epoki dążyła do ulepszania i wzbogacania ludzkiego życia oraz usuwania z otoczenia zjawisk szkodliwych, hamujących rozwój i ograniczających niezbywalne prawa oraz wolności. Dążenia te należały do celów filozofii renesansowej, zwłaszcza jej nurtu humanistycznego. Reprezentowali go między innymi Mikołaj Machiavelli, Tomasz Morus, Jan Bodin, Franciszek Bacon, Tomasz Campanella, Hugo Grocjusz, Stanisław Orzechowski i Andrzej Frycz Modrzewski.

Mikołaj Machiavelli sprzeciwiał się przekonaniu o bezradności człowieka wobec otaczającego świata oraz jego podporządkowaniu „losowi lub Opatrzności”. Uważał, że człowiek z natury posiada energię i wolę działania. W pełni może je wykorzystać jedynie w państwie opartym na znajomości naturalnych skłonności, dążeń i praw człowieka, a także instrumentów panowania. Wśród rozważań o prawach człowieka, ujmowanych w szerokiej perspektywie społecznej, ekonomicznej i politycznej, należy uwzględnić również „renesansowe utopie” Morusa, Campanelli i Bacona. Mimo utopijnych elementów wyrażały one troskę o bogatsze i szczęśliwsze życie ludzi. Kontynuując myśl renesansową, Tomasz Hobbes utrzymywał, że porządek społeczny oraz prawa ludzkie wywodzą się z prawa naturalnego. Poprzedzają więc wszelką władzę, która z tego powodu nie może ich ani przyznawać, ani odbierać.

Najpełniejsze rozwinięcie tej idei przedstawił Hugo Grocjusz w dziele „Trzy księgi o prawie wojny i pokoju”. Przyjmował, że prawo naturalne jest „jedno zawsze i dla wszystkich”. Za podstawową właściwość ludzkiej natury uważał wrodzoną skłonność do zrzeszania się i życia w społeczeństwie, zdolnym chronić słabszych przed gwałtem ze strony silniejszych.

Do teorii prawa naturalnego odwoływał się także Karol Monteskiusz, żyjący na przełomie XVII i XVIII wieku.

Oświecenie odegrało doniosłą rolę w historii walki o prawa człowieka. W tym okresie w Anglii wywalczono ustrój parlamentarny. Angielscy filozofowie przyjmowali, że człowiek posiada prawa wynikające z natury, przede wszystkim prawo do własności, równości i wolności.

Największy udział w rozpowszechnianiu idei oświeceniowych, w tym wolności, równości i praw człowieka, mieli jednak filozofowie francuscy. Franciszek Maria Arouet, czyli Wolter, twierdził, że nierówności silnie zakorzenionych w naturze społeczeństw nie można usunąć, dopóki trwa walka o byt. Uznawał zarazem twierdzenie o równości ludzi za głęboką prawdę, jeśli oznacza ono jednakowe prawa do wolności, swobodnego dysponowania własnym majątkiem oraz ochrony prawnej. Równość i wolność jako gwarancje szczęścia i pomyślności podkreślał również Jan Jakub Rousseau, autor „Rozprawy o pochodzeniu i podstawach nierówności między ludźmi” oraz „Umowy społecznej”. Krytykował współczesną kulturę i cywilizację, które odebrały ludziom te wartości, a także prawo pozytywne sankcjonujące nierówności społeczne. Przeciwstawiał im nie „naturę”, lecz kulturę i cywilizację odpowiadające naturalnemu rozwojowi oraz potrzebom współczesnego człowieka. Według Rousseau równość i niezależność jednostek mogło przywrócić wyłącznie społeczeństwo, którego członkowie szanują słuszne prawa innych i wspólnie dążą do dobra ogółu. Zbliżone stanowisko zajmowali Klaudiusz Helwecjusz i Paweł Holbach.

Wszyscy wymienieni filozofowie krytykowali istniejący porządek, domagając się jednocześnie rozumnej organizacji państwa, społeczeństwa, prawa i wychowania. Dzięki takim reformom każdy człowiek miał uzyskać pełną możliwość korzystania ze swoich praw oraz wolności.

Ze względu na znaczenie teoretyczne i etyczne szczególnej uwagi wymagają dzieła Immanuela Kanta: „Krytyka czystego rozumu”, „Krytyka praktycznego rozumu” i „Krytyka władzy”. Kant ujmował człowieka jako podmiot procesu poznania, nie zaś biernego odbiorcę wrażeń. Poznanie miało przebiegać „od teorii do praktyki”. Człowiek jest również istotą moralną, a moralności nie można pomyśleć bez wolności i autonomii, wynoszących go ponad przyrodę. Kant formułował następujące nakazy: „postępuj tak abyś mógł chcieć, aby ludzkość nigdy tobie ani innym jednostkom nie służyła za środek, lecz zawsze była celem samym w sobie, jakim mogą być jedynie istoty rozumne” oraz „postępuj tak abyś swoją wolę mógł uważać za źródło prawa powszechnego”. Uważał także, że każde państwo powinno mieć ustrój republikański, ponieważ tylko on opiera się na wolności i równości ludzi.

Duże znaczenie dla zrozumienia istoty i źródeł praw oraz wolności człowieka mają poglądy Hegla, przedstawione między innymi w „Wykładach z dziejów filozofii” i „Nauce logiki”. Wprowadził on pojęcie „rozumnej wolności”. Człowiek może osiągnąć „uświadomioną wolność” jedynie wtedy, gdy z poczucia obowiązku moralnego przestrzega ustalonych norm postępowania. Normy te powinny współgrać z celami ogólnymi, odpowiadać istocie sprawiedliwości oraz być uznawane za słuszne i moralne. Wolność ta urzeczywistnia się we wspólnocie tworzącej „etyczną społeczność”, czyli państwo. Marzenia Hegla i innych myślicieli nigdy nie zostały w pełni zrealizowane, choć zawierały wiele wartościowych idei dotyczących „nowego ładu”, ludzkiej wolności i równości oraz rozumnych i sprawiedliwych państw.

Podobnie jak dawniej, większość współczesnych koncepcji ma charakter humanistyczny. W walce o podmiotowość, wolność i autonomię człowieka znaczenie miały różne odmiany egzystencjalizmu: od koncepcji duńskiego filozofa i teologa Kierkegaarda, przez poglądy Marcina Heideggera, Karla Jaspersa, Gabriela Marcela i wielu innych myślicieli, aż po Jean-Paula Sartre’a. Prawami i wolnościami zajmowali się również przedstawiciele fenomenologii, której właściwym twórcą był Edmund Husserl, a którą na gruncie etyki i teorii rozwijał Max Scheler. Problematykę tę podejmowali także reprezentanci różnych odmian strukturalizmu, zwłaszcza Claude Strauss, autor „Antropologii strukturalnej” i wielu innych prac. Próbował w nich między innymi wyjaśnić miejsce oraz rolę człowieka w świecie, uwzględniając należne mu prawa i wolności. Wśród myślicieli podejmujących takie rozważania należy wymienić również przedstawicieli znanej przez wiele dziesięcioleci „Szkoły Frankfurckiej”. Zagadnieniom osoby ludzkiej i godności człowieka poświęcono szczególnie wiele uwagi we współczesnej filozofii chrześcijańskiej.

ZAKOŃCZENIE

Rozpatrując współczesne nurty filozoficzne, należy podkreślić, że mimo często przeciwstawnych założeń teoretycznych potrafią one uznać wspólne wartości i zaakceptować wspólne działania dotyczące praktycznego wymiaru praw oraz wolności człowieka. Takie zrozumienie i porozumienie pozwala wypracować ogólnoludzkie minimum w określaniu katalogu podstawowych praw i wolności oraz mechanizmów i środków ich realizacji. Służy to wolności, sprawiedliwości i bezpieczeństwu zarówno jednostek, jak i całych społeczeństw. Idea ta stała się również podstawą najważniejszych dokumentów międzynarodowych, wskazujących owe prawa i wolności oraz sposoby ich urzeczywistniania.

Działy filozofii

5/5 - (1 vote)

ONTOLOGIA – teoria bytu, obejmująca szeroko pojmowaną rzeczywistość. Docieka, czy byt jest jeden, czy też występuje w wielu rodzajach. Bada jego naturę i najważniejsze właściwości, a także rozpatruje go w wymiarze czasu i przestrzeni. Zajmuje się budową rzeczywistości, charakterem układu tworzących ją rzeczy oraz zjawisk, a także ewentualnym porządkiem i prawidłowościami tego układu. Podejmuje problem wolności, starając się określić jej istotę i granice. Analizuje relację świadomości i psychiki do materii. Rozpatruje również rozwój rzeczywistości oraz prawidłowości, które nim kierują.

EPISTEMOLOGIA – określana również jako gnoseologia lub teoria poznania. Ta dyscyplina filozoficzna podejmuje zagadnienia związane z poznawaniem bytu. Przedmiotem jej zainteresowania jest szczególny rodzaj ludzkiej aktywności, którego celem jest zdobywanie wiedzy o rzeczywistości. Epistemologia bada źródła poznania, czyli jego aspekt genetyczny, oraz drogi, którymi należy podążać, a więc aspekt metodologiczny. Zastanawia się nad możliwościami poznawczymi człowieka i nad tym, czy świat jest dla niego w pełni poznawalny. Ocenia także rezultaty naszych działań poznawczych pod względem ich prawdziwości. W tym celu próbuje zdefiniować prawdę i wskazać jej kryterium — probierz pozwalający ustalić, który sąd lub zdanie spełnia warunki wynikające z przyjętej definicji prawdy.

ANTROPOLOGIA FILOZOFICZNA – dziedzina tworząca ogólną filozoficzną koncepcję człowieka. Skupia się przede wszystkim na jego zasadniczych właściwościach, określanych mianem natury ludzkiej. Próbuje również ustalić jego miejsce zarówno w świecie przyrody, jak i w rzeczywistości społecznej oraz kulturowej. Rozważa ponadto sens i cel ludzkiego życia, szczęście, cierpienie, śmierć oraz relację jednostki do zbiorowości.

ETYKA, CZYLI NAUKA O MORALNOŚCI – zajmuje się ludzkim postępowaniem, ujmując je w kategoriach dobra i zła. Podejmuje zatem kwestie wartości, ocen, norm, sposobów poznawania faktów moralnych i ich zakresu, a także ideału etycznego. Bada również powiązania stanowisk etycznych z określonymi koncepcjami ontologicznymi oraz religijnymi.

ESTETYKA – tradycyjnie nazywana nauką o pięknie. Jej zainteresowania obejmują jednak także inne kategorie estetyczne: wdzięk, urok, wzniosłość, konieczność, a nawet rozmaite postacie brzydoty. Jeden z głównych obszarów badań estetycznych stanowi szczegółowa analiza przedmiotów, w których występują te kategorie. Drugi obejmuje samo przeżycie estetyczne, jego kolejne fazy, składniki oraz uwarunkowania.

FILOZOFIA SPOŁECZNA – rozważa ogólne kwestie dotyczące społecznego życia człowieka. Zajmuje się prawidłowościami, które rządzą funkcjonowaniem i rozwojem społeczeństwa, a także świadomością społeczną i jej relacją do materialnych warunków ludzkiego istnienia. Podejmuje również zagadnienie państwa oraz dziejów: ich kierunku, sensu i czynników wpływających na określony przebieg wydarzeń historycznych.

Problem bytu w historii filozofii – objaśnij na kilku przykładach

Istotą tego zagadnienia jest pytanie, czy byt istnieje niezależnie od naszych doświadczeń psychicznych, czy też wiąże się z nimi tak ściśle, że nie można uznać jego istnienia za obiektywne.

Odrzucenie obiektywnego istnienia rzeczywistości i zaliczenie jej do sfery subiektywnych, świadomych przeżyć podmiotu stanowi sedno stanowiska idealistów subiektywnych. W historii filozofii pogląd ten występował stosunkowo rzadko. Jego najbardziej znanym reprezentantem jest George Berkeley. Według niego świat materialny staje się wobec świadomości jej wytworem, fikcją, czymś istniejącym subiektywnie. Z dziedziny transcendentnej wobec ludzkiego umysłu (łac. „przekraczać”) przechodzi w jego immanentną treść (łac. „in maneo” — „pozostawać wewnątrz”).

Idealiści obiektywni przyjmują natomiast, że rzeczywistość nie powstaje w ludzkim umyśle, lecz istnieje niezależnie od naszej świadomości i woli. Uważają jednak, że ma ona naturę duchową albo jednocześnie duchową i materialną.

Do idealistów obiektywnych mogą należeć moniści, dualiści oraz pluraliści. Przykładami przedstawicieli tego stanowiska są Hegel i Platon. W ujęciu Platona idee nie są bytami pomyślanymi przez kogokolwiek. Tworzą niezależny świat przedmiotów niezmiennych, wiecznych i doskonałych. W systemie Tomasza z Akwinu miejsce idei zajmuje Bóg. Jego doskonałość jest tak wielka, że nie sposób uznać go za wytwór jakiegoś umysłu. Również materialna przyroda, choć została stworzona, ma według Tomasza obiektywną realność.

Kartezjusz uznaje obie substancje – myślącą i rozciągłą — za byty w pełni obiektywne.

Filozofia marksistowska, podobnie jak wszelki materializm, przyjmuje obiektywne istnienie rzeczywistości. Rozumie przez nią byt materialny we wszystkich jego różnorodnych przejawach. Głosi bezwzględne pierwszeństwo materii wobec tego, co duchowe.

Stanowiska ontologiczne: monizm, dualizm, pluralizm, materializm, idealizm

Wyodrębnienie tych stanowisk wynika z różnego stosunku filozofów do materialnej rzeczywistości, będącej naturalnym obszarem ludzkiego życia i działania. Dopiero na gruncie filozofii staje się ona przedmiotem ogólnej refleksji. Świat materialny zawsze znajdował miejsce w rozważaniach ontologicznych, czyli metafizycznych, lecz interpretowano go na różne sposoby. Wyróżnia się dwa podstawowe stanowiska: idealizm i realizm.

MONIZM – według jego zwolenników istnieje tylko jeden byt, którego natura jest duchowa. Rzeczywistość materialna ma natomiast charakter pozorny i złudny, dlatego nie można właściwie przypisać jej faktycznego istnienia. Monizm stanowi skrajną odmianę idealizmu.

DUALIZM – zakłada, że materia jest bytem, ale oprócz niej istnieje także byt duchowy. Całość rzeczywistości dzieli się zatem na dwie zasadniczo odmienne sfery: idealną i materialną. Dualiści nie przyznają im równorzędnego znaczenia, zawsze wskazując na przewagę bytu duchowego. Najczęściej wyraża się to w przypisywaniu mu niekiedy pierwotności wobec bytu materialnego, uzależnianiu przyrody od czynników idealnych oraz uznawaniu ducha za byt doskonalszy.

PLURALIZM – zwolennicy tego rzadko spotykanego stanowiska twierdzą, że rzeczywistości nie można sprowadzić ani do jednego bytu, ani do dwóch rodzajów bytu. Przyjmują istnienie wielu bytów, z których każdy jest odrębny, samodzielny i niesprowadzalny do pozostałych sfer bytowych. Każdy z nich stanowi niejako „świat dla siebie” (Gottfried Wilhelm Leibniz).

MATERIALIZM – jeden z dwóch głównych kierunków rozwoju filozofii. Opiera się na przekonaniu, że świat istnieje obiektywnie i niezależnie od świadomości, która jest wtórna wobec materii. Materializm dialektyczny to dialektyczna odmiana filozofii materialistycznej, będąca światopoglądową i metodologiczną podstawą marksizmu. Materializm historyczny oznacza materialistyczne rozumienie dziejów.

IDEALIZM – kierunek filozoficzny przeciwstawny materializmowi. Przyjmuje pierwotność ducha, idei i świadomości oraz wtórny charakter materii.

Recenzja „Filozofii egzystencji” Karla Jaspersa

5/5 - (1 vote)

Zanim omówię wrażenia, które towarzyszyły mi po przeczytaniu tej książki, chciałabym wyjaśnić istotne dla niej pojęcie egzystencjalizmu. Ten nurt współczesnej filozofii przyjmuje za punkt wyjścia rozważań indywidualne istnienie człowieka, a także jego pozycję i rolę w świecie. Jednostka zostaje w nim sprowadzona do ciągu swobodnie podejmowanych decyzji, natomiast jej obecność w świecie ujmowana jest subiektywnie — przez osobiste doświadczenie rzeczywistości i samej siebie.* Karl Jaspers był jednym z najważniejszych przedstawicieli tego kierunku.

Pierwsza lektura nie wystarcza, aby w pełni zrozumieć jego dzieło. Szorstkie, urywane zdania, którym brakuje lekkości, wdzięku i humoru, układają się w krótkie, odseparowane akapity. Towarzyszy temu wrażenie, że autor odsuwa odbiorcę od istoty swoich skomplikowanych rozważań. Wszystko to czyni „Filozofię egzystencji” książką niewątpliwie wymagającą i zawiłą, a zarazem urzekającą rozległą erudycją Jaspersa oraz bogactwem jego wnikliwych refleksji. Przyznam, że interpretacja niektórych rozdziałów, między innymi „Filozofia i sztuka”, „Istota i krytyka psychoterapii” oraz „Język”, przysporzyła mi sporych trudności. Być może wynikało to z faktu, że autor niekiedy przerywa logiczny tok rozumowania właśnie w chwili, która wydaje się najistotniejsza, jak gdyby oczekiwał od czytelnika samodzielnego rozwinięcia i dopełnienia swoich myśli. Nie tłumaczy na przykład szczegółowo istoty psychoterapii, lecz poświęca wiele miejsca jej krytyce, przedstawiając ją jako zjawisko szkodliwe i krępujące wolność jednostki.

W rozważaniach Jaspersa na pierwszy plan wysuwa się zagadnienie wolności. Jego wypowiedzi sugerują przekonanie, że człowiek jest całkowicie wolny: sam tworzy własny mikrokosmos i system wartości, rozstrzyga o sensie bądź bezsensie swojego istnienia oraz ponosi pełną odpowiedzialność moralną za własne działania. Jednocześnie pozostaje zagubiony w rzeczywistości pełnej rozmaitych zagrożeń, z czym łączą się poczucie beznadziejności istnienia i strach przed śmiercią. W rozdziale „Wolność” Jaspers stwierdza: „Nie ma wolności poza byciem sobą”. W moim odczuciu słowa te wyrażają najpełniejsze, a przy tym najbardziej „bezpieczne” pojmowanie wolności. Człowiek doświadcza jej tylko wówczas, gdy bez zahamowań manifestuje swoją osobowość i charakter, swobodnie oraz ekspresyjnie ukazując światu własne, niepowtarzalne wnętrze. Autor zastrzega jednak, że nie chodzi o daleko posunięty ekshibicjonizm duchowy, lecz o niezbędny proces, dzięki któremu możemy zaistnieć jako samodzielne, oryginalne i niczym nieskrępowane indywiduum.

Pytania o wolność, jej granice i możliwość rzeczywistego wyzwolenia człowieka towarzyszą ludzkości od pokoleń. Pozostają aktualne także współcześnie, gdy każdy z nas stara się zaznać jak najwięcej swobody. Warto więc zmierzyć się z wymagającym stylem książki Jaspersa, aby poznać istotę tego zjawiska. Lektura nie prowadzi jednak do optymistycznych konkluzji. Według autora żaden człowiek nie jest naprawdę i całkowicie wolny, a właśnie w tym tkwi najgłębsze źródło ludzkiego cierpienia. Rozważania te przywodzą mi na myśl dwa stwierdzenia. Pierwsze pochodzi od greckiego filozofa Plotyna: „nikt nie jest naprawdę wolny, gdy nie ma w sobie pewności, że go żadne zło nie dosięgnie”. Drugie to słowa A. Lincolna: „Świat nie znalazł jeszcze dobrej definicji dla słowa: wolność”. Takiej definicji nie przedstawia również Karl Jaspers.

W całym dziele wyczuwalne jest napięcie pomiędzy obiektywnością, ograniczeniami egzystencji i potrzebą nawiązania kontaktu z drugim człowiekiem. Ujawnia się ono zarówno w treści, jak i w formie książki. Niekiedy autor zdaje się usilnie dążyć do porozumienia z odbiorcą i wspólnego rozumienia świata oraz człowieka, kiedy indziej oddziela się od niego niedopowiedzeniami.

Pierwszy rozdział, „Człowiek”, przynosi całościowe ujęcie zagadnień ludzkiej egzystencji. Jaspers zajmuje się w nim wolnością, świadomością jednostki, indywidualną tożsamością i jednością ze światem, rozumianą jako wzajemne zależności oraz przenikanie się człowieka, otaczającej go rzeczywistości, kosmosu i Boga. Po tym wprowadzeniu i wskazaniu interesujących go kwestii filozof przedstawia własną drogę rozwoju, przywołuje tradycje, które wpłynęły na jego ukształtowanie, oraz wyjaśnia źródła podstawowych pytań dotyczących tych problemów. Czy komunikacja jest możliwa? Do czego człowiekowi potrzebna jest nauka? Czym jest prawda absolutna? Jak powstaje określona filozofia? Odpowiedzi na te pytania znajdują się w trzecim rozdziale, zatytułowanym „Filozofia egzystencji”.

Główną myślą tej części książki jest przekonanie Jaspersa o ograniczonych możliwościach ludzkiego intelektu, który czasami okazuje się bezradny nawet wobec najprostszych problemów. Filozofia powinna zatem zaczynać od podstaw i formułować pytania pozornie najbardziej elementarne. To właśnie one kryją jednak największą pułapkę: rzeczy uznawane na pierwszy rzut oka za oczywiste wcale takimi nie są. Autor omawia również kolejne etapy rozwoju egzystencjalizmu, czyniąc to wyjątkowo jasno i precyzyjnie. W dalszych rozważaniach tego rozdziału pokazuje, jak człowiek może uwolnić się od więzów różnych autorytetów, między innymi kościelnego, społecznego i rodzinnego. Człowiek powinien zatem mieć świadomość własnej odrębności i wyjątkowości. Filozof wskazuje również, w jaki sposób może on najpełniej poznawać i kształtować rzeczywistość.

Najwięcej miejsca Jaspers przeznacza na problem wolności, odsłaniając przy tym wszystkie związane z nią paradoksy, takie jak świadoma i podświadoma ucieczka człowieka od wolności. Przedstawia także sposoby rozumowania mające dowodzić jej istnienia. Pisze: „Myślę o wolności jako o początku, który nie ma przyczyny. Wolność jest tam, gdzie pewien ciąg bierze się z niczego”.

Na zakończenie chciałabym poświęcić jeszcze uwagę podjętemu przez autora zagadnieniu psychoterapii. Jej metody, obejmujące sugestię i ćwiczenia, zostały ukazane w książce w sposób interesujący, choć dosyć trudny w odbiorze ze względu na intelektualny język pisarza. Jaspers podkreśla znaczenie praktyki lekarskiej obok zdobytej wiedzy, a także dość szczegółowo opisuje charakter i osobowość potencjalnego pacjenta, którym może zostać każdy z nas. Nad wszystkimi kwestiami poruszonymi w tym rozdziale, podobnie jak nad całością dzieła, unosi się „duch” wolności przenikający filozofię Jaspersa.

Chciałabym odnieść się również do rozdziału „Stawanie się człowiekiem dzięki polityce”. Zdaniem autora polityka rozgrywa się pomiędzy dwoma biegunami: możliwością użycia przemocy i wolnym współistnieniem. Następnie dowodzi on, że w obliczu przemocy konieczne staje się zastosowanie przemocy, a zatem należy odpowiedzieć na nią tym samym. Rezygnując z przemocy, narażamy się na popadnięcie w niewolę, czyli na unicestwienie samych siebie. Jaspers rozróżnia politykę wewnętrzną i zagraniczną, zaznaczając zarazem, że mogą się one wzajemnie przenikać. Rozważa też, czy wolność polityczna nie jest utopią, lecz nie udziela konkretnej odpowiedzi, podobnie jak w przypadku wielu innych pytań postawionych w książce. Podjęte przez niego problemy pozostają otwarte, a ambitny czytelnik ma za zadanie samodzielnie dopowiedzieć niektóre zawarte w dziele treści myślowe.

Nie ukrywam, że „Filozofia egzystencji” zainteresowała mnie jako pojęciowy punkt wyjścia do pogłębiania wiedzy o egzystencjalizmie. Z tego powodu z pewnością sięgnę po inne prace Jaspersa, mimo że uważam je za trudne, a także po utwory literackiego nurtu egzystencjalnego, którego przedstawicielem jest między innymi Camus. Warto bliżej poznać dzieło Jaspersa choćby po to, by uświadomić sobie, że całkowita wolność w rzeczywistości nie istnieje, i to nie tylko „poza byciem sobą”. Książka pozwala poznać zarówno pisarską sylwetkę autora, jak i jego poglądy. Na uwagę zasługuje również „Posłowie” D. Lachowskiej, noszące tytuł „Karl Jaspers — pisarz polityczny”.

* Definicję egzystencjalizmu opracowano na podstawie książki Jaspersa oraz objaśnień zamieszczonych w publikacjach: A. Sikora, „Moje spotkania z filozofią”, wyd. „Iskry”, Warszawa 1978; „Encyklopedia Powszechna” PWN, wydanie trzecie, Warszawa 1983.